Penologie: de leer van de straffen

Over de rechtvaardigingsgrond voor straffen en hun effectiviteit wordt sinds de oudheid gedacht, gesproken en geschreven. De oorsprong van de door de staat toegepaste criminele straf ligt in de behoefte aan wraak van het slachtoffer en zijn stam of zijn familie. Vanuit politiek en maatschappij klinkt steeds vaker de roep om strenger straffen. Zo verhoogt het huidige kabinet strafmaxima en worden minimumstraffen geïntroduceerd. Hiermee wordt beoogd de veiligheid te vergroten. Echter, in de praktijk blijkt dat strenger straffen veel kost en weinig oplevert in termen van criminaliteitsreductie. (1) Meer, langer, harder, niet of anders straffen? In dit artikel lees je meer over de verschillende strafrechtstheorieën. De penologie interesseert zich vooral voor strafrechtstheorieën die veronderstellen dat straffen empirisch vaststelbare uitwerkingen op de maatschappij hebben. De belangstelling van de penologie richt zich daarom voornamelijk op de theorieën van de stelling van de ‘generale’ en de ‘speciale preventie’.

Definitie en achtergrond

Penologie is de wetenschap van de wegens het plegen van strafbare feiten (misdrijven en overtredingen) aan burgers opgelegde straffen. Het woord ‘penologie’ is afgeleid van het Latijnse begrip poena, dat zowel pijn als wraak en straf betekent. Het verwante Griekse begrip poinè betekende oorspronkelijk schadevergoeding of zoengeld, en pas in een latere periode straf. De familie van de dader kon wraak afkopen door betaling van zoengeld (de ‘poene’). Deze rechtshandeling was ook in de oudheid geen zuiver particuliere aangelegenheid tussen dader en slachtoffer.

Het door de staat bewust en opzettelijk toevoegen van leed aan burgers wordt niet als vanzelfsprekend ervaren. Criminele straffen moeten in principe bij de wet zijn vastgesteld, voordat zij kunnen worden opgelegd. Het Wetboek van Strafrecht begint met dit fundamenteel rechtsbeginsel (geen straf zonder voorafgaande wet). Dit legaliteitsbeginsel beschermt de burger tegen willekeurige of onevenredig harde straffen. Het ingrijpen in het privéleven en het overschrijden van de lichamelijke integriteit van de burgers door de staat, door het opleggen van een vrijheidsbenemende straf, is zo ingrijpend, dat zij in een rechtsstaat uitsluitend in het kader van een wettelijk vastgestelde procedure en door niemand anders dan de onafhankelijke rechter worden opgelegd.

De strafrechtstheorieën

De strafrechtstheorieën vormen het uitgangspunt voor de vraag naar de zin van het straffen en de doelen die de overheid ermee kan bereiken. Zij zijn voor de penologie interessant indien zij leiden tot uitspraken over de beoogde effecten van straffen die aan empirisch onderzoek kunnen worden onderworpen (Kerner, 1993). Bij de drie hoofdgroepen van strafrechtstheorieën gaat het om de absolute, de relatieve en de verenigingstheorieën.

De absolute theorieën

De moeder van alle strafrechtstheorieën is ongetwijfeld de vergeldings- of gerechtigheidstheorie. Volgens deze theorie ligt de zin van de straf uitsluitend in de vergelding. De straf is een doel in zichzelf. Door middel van straf wordt de deuk in de rechtsorde hersteld. De vergelding dient ook als genoegdoening voor het slachtoffer.

De relatieve theorieën

In tegenstelling tot de absolute theorieën beogen de relatieve theorieën van de generale en speciale preventie niet de in het verleden begane fouten te straffen, maar herhaling in de toekomst te voorkomen. De absolute theorieën kijken naar wat er in het verleden verkeerd is gedaan, de relatieve theorieën willen menselijke fouten in de toekomst voorkomen. De vergelding heeft als oriëntatiepunt de schuld, maar voor de preventie is het de gevaarlijkheid van de persoon van de dader (speciale preventie) en de in ieder mens aanwezige dispositie tot crimineel gedrag (generale preventie).

Speciale preventie: “Wanneer de preventie gericht is op de individuele dader, spreekt men van ‘speciale preventie’.” Door middel van opsluiting/toezicht wordt de maatschappij beveiligd. Recidive wordt voorkomen door afschrikking van de gestrafte en door resocialisatie en/of genezing.

Generale preventie: “Als wordt beoogd door middel van strafoplegging het gedrag van de gehele bevolking, of althans bepaalde risicogroepen, te beïnvloeden, spreekt men van ‘generale preventie’.” Het werkt normbevestigend en dient potentiële daders af te schrikken.

De verenigingstheorieën

Zoals de naam het al zegt, pogen de verenigingstheorieën de absolute en relatieve theorieën te combineren. Hierbij moet de straf proportioneel zijn aan de daad en de schuld (vergelding) en op evenwichtige wijze verschillende doeleinden dienen. De boven- en benedengrens van de straf worden bepaald door de ernst van de daad en de schuld van de dader; daarbinnen bepalen speciaal- en generaal-preventieve overwegingen de soort, de maat en de modaliteit van de straf.

Lees verder

© 2012 - 2020 Ck10, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Het doel van straffen in het Nederlandse strafrechtHet doel van straffen in het Nederlandse strafrechtIn deze handleiding wil ik je inzicht geven op het doel van het opleggen van straffen binnen het rechtssysteem van Neder…
Wat gebeurt er als iemand moet voorkomen op een strafzittingWat gebeurt er als iemand moet voorkomen op een strafzittingAls iemand een overtreding of een misdrijf heeft begaan komt zo’n zaak voor in een strafzitting. Maar hoe werkt een stra…
Een inleiding op het strafrechtEen inleiding op het strafrechtMet deze gids wil ik je wegwijs maken in het Nederlandse strafrecht. Je kunt geen krant openslaan zonder een artikel te…
Het algemeen deel van het Wetboek van StrafrechtHet algemeen deel van het Wetboek van StrafrechtEen van de belangrijkste onderdelen van het Nederlandse rechtssysteem is het Strafrecht. Het strafrecht is vastgelegd in…

Victimologie of slachtofferkundeVictimologie of slachtofferkundeLange tijd is aan de positie van de slachtoffer binnen de strafwetenschap nagenoeg geheel voorbijgegaan. Pas sinds de ja…
Statische beleidsinformatie over politie en justitieStatische beleidsinformatie over politie en justitieIn dit artikel kun je meer lezen over de strafrechtspleging. De strafrechtspleging is het geheel van rechtshandelingen d…
Bronnen en referenties
  • 1 www.rechtspraak.nl, Erik van den Emster, voorzitter van de Raad voor de rechtspraak, sprak op 20 november 2010 op het najaarscongres van de Jongerenorganisatie Vrijheid en Democratie (JOVD) over nut en noodzaak van strenge straffen.
  • Actuele criminologie, J.J.M. van Dijk e.a., vijfde druk

Reageer op het artikel "Penologie: de leer van de straffen"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Ck10
Gepubliceerd: Mei 2012
Rubriek: Zakelijk
Subrubriek: Juridisch
Bronnen en referenties: 2
Schrijf mee!