De kosten van duurzame productiemiddelen: de capaciteit

Rationeel handelen, houdt in dat het productieproces zo doelmatig mogelijk moet worden opgezet. Bij de aanschaf van duurzame productiemiddelen komt dit probleem met betrekking tot de doelmatigheid ook weer naar voren.

De capaciteit van een duurzaam productiemiddel

De problemen met betrekking tot de doelmatigheid zijn van een andere aard dan de problemen die ontstaan bij ondoelmatigheden in het gebruik van arbeid en grondstoffen. Een te groot verbruik van grondstoffen kan betrekkelijk snel worden gecorrigeerd door betere instructie van personeel of, in het geval de verspilling ontstaat door een slechte kwaliteit van de grondstoffen, door aankoop van een betere kwaliteit.

Correcties van ondoelmatigheden bij duurzame productiemiddelen zijn minder gemakkelijk door te voeren. Een duurzaam productiemiddel is een voorraad prestaties (werkeenheden) die in de loop van een aantal jaren vrijkomt. Een eenmaal genomen beslissing om een bepaald duurzaam productiemiddel aan te schaffen, beperkt voor een aantal jaren de mogelijkheden om corrigerend op te treden in het geval de aanschaf niet geheel doelmatig is geweest. Het afstoten van een dergelijk productiemiddel kan een verlies veroorzaken dat niet opweegt tegen de besparing die ontstaat door het wegnemen van de ondoelmatigheid.

De werkeenheden die een productiemiddel in de loop van de tijd kan leveren vormen de capaciteit van het duurzame productiemiddel. Deze capaciteit kan vanuit twee gezichtspunten worden geanalyseerd: het ene gezichtspunt is de capaciteit per tijdseenheid, het andere de capaciteit gedurende de gehele levensduur.

Gelijktijdige- en volgtijdige capaciteit

De prestaties die een duurzaam productiemiddel per tijdseenheid levert stellen de gelijktijdige capaciteit voor. De prestaties van het productiemiddel gedurende de gehele levensduur vormen de volgtijdige capaciteit. Een auto die in staat is met een kruissnelheid van 140 km per uur te rijden heeft de gelijktijdige capaciteit van 140 km. Het uur is als tijdseenheid gekozen om de vergelijkbaarheid met andere auto’s te vergemakkelijken. Wanneer de autodealer garandeert dat de auto 200.000 km mee kan, geeft hij aan wat de volgtijdige capaciteit is.

De rationele capaciteit

We spreken van rationele capaciteit als de onderneming, rekening houdend met de mogelijkheden die er zijn om de producten te verkopen, een capaciteit kiest die economisch gezien verantwoord is. De gekozen capaciteit mag niet te groot zijn opdat er geen verspillingen optreden die tot verliezen leiden. Aan de andere kant mag de capaciteit weer niet te klein zijn omdat dan niet aan de vraag van de afnemers kan worden gedaan.

Het vaststellen van de rationele capaciteit is geen eenvoudige zaak omdat de berekeningen die gemaakt moeten worden gebaseerd zijn op onzekere toekomstverwachtingen. Er zal bijvoorbeeld een schatting moeten worden gemaakt van de hoeveelheden producten die gedurende de levensduur van de aan te schaffen machines gemiddeld per jaar verkocht zullen worden (de afzet).
Aan de hand van de verwachte afzet, stelt de onderneming de verwachte productie vast. De productie die gemiddeld gedurende een reeks van jaren wordt verwacht wordt de normale productie genoemd. Er zal tevens rekening moeten worden gehouden met schommelingen die optreden in afzet en productie binnen een jaar: we spreken dan van seizoensinvloeden. Verder zal bepaald moeten worden welke reservecapaciteit aanwezig moet zijn om reparaties en onderhoud mogelijk te maken. Ten slotte moet ook nog rekening worden gehouden met het feit dat machines ondeelbaar zijn. Ondeelbaarheid van machines betekent dat het niet mogelijk is om een deel van een machine aan te schaffen.

De rationele capaciteit bestaat dus uit een gedeelte dat benodigd is voor de normale productie en uit een gedeelte dat als rationele overcapaciteit wordt gezien (seizoensinvloed, reserve en ondeelbaar). Deze overcapaciteit is rationeel omdat ze nodig is om de normale productie voort te brengen. Wanneer er bijvoorbeeld geen reservecapaciteit zou worden aangehouden, zou bij storingen het voortbrengen van de normale productie in gevaar komen.

Extra aandacht verdient de overcapaciteit wegens seizoensinvloeden. Seizoensinvloeden doen zich voor wanneer de vraag van afnemers zich op bepaalde delen van het jaar of van de dag concentreert. Als voorbeeld kunnen dienen de Nederlandse Spoorwegen, waar tijdens de spitzen het reizigersaanbod vele malen groter is dan gedurende de rest van de dag. De NS, moet in verband met de spitzen extra capaciteit aanhouden waar de rest van de dag geen gebruik van wordt gemaakt. Bepalend voor de aan te houden capaciteit is de plek die twee maal per dag optreedt in het reizigersaanbod. De kosten van de extra capaciteit zijn voor de NS rationeel omdat ze gemaakt worden om aan de vraag van de reizigers te kunnen voldoen. Deze kosten worden daarom in de kostprijs van het treinkaartje opgenomen. De NS is een typisch voorbeeld van een bedrijf waar geen voorraden kunnen worden aangelegd. Hierdoor hebben de seizoensinvloeden een sterke invloed op de aan te trekken capaciteit. Wanneer het vormen van voorraden wel mogelijk is, speelt de seizoensinvloed een veel kleinere rol. In de stille periodes kan dan namelijk extra worden geproduceerd en een voorraad worden aangelegd om aan de vraag in de drukke periodes te voldoen.

Samenvattend kunnen we stellen dat de rationele capaciteit uit 4 onderdelen bestaan. Deze onderdelen zijn:

1. Extra capaciteit wegens seizoensinvloeden
2. Reservecapaciteit
3. Ondeelbaarheid van duurzame productiemiddelen
4. De normale productie

Wanneer een onderneming over meer capaciteit beschikt dan de som van de vier genoemde onderdelen, spreken we van irrationele overcapaciteit. Deze extra capaciteit is namelijk niet nodig om aan de wensen van de afnemers te kunnen voldoen. De kosten van irrationele overcapaciteit mogen niet in de kostprijs worden opgenomen omdat ze geen enkel doel binnen de onderneming dienen. We spreken hier van een ondernemersverlies. Het bestaan van irrationele overcapaciteit wordt binnen een onderneming zichtbaar tijdens het hoogseizoen. Productiemiddelen blijven in deze periode, juist wanneer er op normaal niveau wordt gewerkt, gedeeltelijk onbenut