Vruchtgebruik: einde van de rechtsfiguur

Dit artikel behandelt de oorzaken die het einde van het vruchtgebruik tot gevolg hebben. Het belicht, net als de andere artikelen in deze special, de verschillen met de situatie in Nederland.

• Er zijn zes wijzen waarop een vruchtgebruik teniet gaat:
• Door overlijden van de vruchtgebruiker;
• Door tenietgaan van de zaak;
• Door onbruik en verkrijgende verjaring;
• Door verval van de titel tot vestiging van het vruchtgebruik;
• Door afstand van vruchtgebruik;
• Door vermenging.

Overlijden vruchtgebruiker

Gezien het persoonlijke en het tijdelijke karakter van het recht van vruchtgebruik, gaat het vruchtgebruik teniet bij het overlijden van de vruchtgebruiker. Indien de vruchtgebruiker een rechtspersoon is, wordt de ontbinding van de rechtspersoon gelijkgesteld met een overlijden.

Tenietgaan van de zaak

Het recht van vruchtgebruik gaat door een gebrek aan voorwerp teniet wanneer de zaak in haar geheel tenietgaat. Indien het vruchtgebruik bestaat over verschillende goederen, en één ervan gaat teniet, dan gaat het vruchtgebruik op zijn geheel niet teniet, maar is er enkel nog maar vruchtgebruik op de overgebleven goederen. Alvorens we over tenietgaan van een zaak spreken, moeten we zeker en definitief zijn dat de zaak teniet gegaan is. Een tijdelijk tenietgaan heeft geen einde van het vruchtgebruik tot gevolg.

We dienen drie vormen van tenietgaan onderscheiden. Ten eerste kan het materieel tenietgaan (vb. overstromingen). Ten tweede kan het ook rechtens tenietgaan doordat er een volledige wijziging van haar bestemming is (vb. onteigening). Als laatste mogelijkheid dient men te wijzen op een substantiële vormverandering of denaturatie waardoor de zaak onbruikbaar is geworden voor het oorspronkelijke doel.

Onbruik en verkrijgende verjaring

Een volledig en ononderbroken niet-gebruik door de vruchtgebruiker gedurende dertig jaar doet het vruchtgebruik tenietgaan. Dit hangt nauw samen met de verkrijgende verjaring. Zo zal een derde-bezitter bij onroerende goederen d.m.v. ‘usucapio’ deze goederen verkrijgen door het stilzitten van de vruchtgebruiker. Ten aanzien van roerende goederen, zal deze zich kunnen beroepen op het beginsel ‘bezit geldt als titel’.

Verval van titel tot vestiging van het vruchtgebruik

Indien de eigendomstitel van de vestiger wordt ontbonden (bijvoorbeeld door een ontbindende voorwaarde) gaat het vruchtgebruik onrechtstreeks ook teniet.

In Nederland werd tot 1992 deze vervallenverklaring toegepast indien de vruchtgebruiker tekortschoot. Nu worden er twee minder ingrijpende sancties toegepast. Zo kan de rechtbank het beheer toekennen aan de hoofdgerechtigde of kan hij het vruchtgebruiker onder bewind stellen. Deze sancties kunnen worden toegepast indien de vruchtgebruiker tekort is geschoten. Ze kunnen ook een vrees uitmaken voor nieuwe tekortkomingen.

Indien de hoofdgerechtigde het beheer krijgt, kan hij de nodige handelingen verrichten op koste van de vruchtgebruiker. De hoofdgerechtigde is dan jaarlijks wel verplicht rekening en verantwoording af te leggen.

Afstand van vruchtgebruik

De vruchtgebruiker kan afstand doen van zijn recht van vruchtgebruik. Op die manier verkrijgt de naakte eigenaar op basis van het beginsel van elasticiteit van het eigendomsrecht terug alle rechten over het goed in handen. Afstand van recht is een eenzijdige rechtshandeling waardoor een rechtstitularis vrijwillig afstand doet van zijn recht. Deze afstand is niet aan bepaalde vormvereisten gebonden, zodat dit ook op een stilzwijgende manier kan gebeuren.

In tegenstelling met België, dient de hoofdgerechtigde in Nederland toe te stemmen in de ontbinding van de vruchtgebruiker van zijn recht van vruchtgebruik. Indien de hoofdgerechtigde zijn toestemming weigert te geven, kan er ook om een machtiging van de kantonrechter gevraagd worden. En tegen deze machtiging is geen hogere voorziening toegelaten.

Indien echter de vruchtgebruiker afstand heeft gedaan en dit de schuldeisers nadeel toebrengt, kunnen deze laatste de afstand laten vernietigen.

Deze afstand van recht van vruchtgebruik kan enkel door de vruchtgebruiker gedaan worden. Zo is een opzegging vanwege de naakte eigenaar nietig.

Vermenging

Het recht van vruchtgebruik gaat ook teniet wanneer de naakte eigenaar en de vruchtgebruiker één en dezelfde persoon zijn. Dit is het geval indien het hoofdrecht en het beperkte recht in één hand terecht komen. Dit kan gebeuren doordat een derde in het bezit komt van beide rechten of het kan gebeuren doordat de vruchtgebruiker ook hoofdgerechtigde wordt of omgekeerd.

Vermenging, maar ook afstand van recht, is een relatieve wijze van tenietgaan van het recht. Dit houdt in dat het enkel de verhouding tussen naakte eigenaar en vruchtgebruiker betreft en dat alle andere rechten tegenover anderen nog altijd tegenstelbaar blijven. © 2007 - 2009 Guggenheimer, gepubliceerd in Juridisch (Zakelijk) op 08-10-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Guggenheimer is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Vruchtgebruik: relatie vruchtgebruiker - naakte eigenaar: De relatie tussen een vruchtgebruiker en de naakte eigenaar is fragiel, mede door de vaak voorkomende simulatie waarbij men een huur wil laten doorga…
• Vruchtgebruik: essentiële kenmerken: In dit artikel worden de essentiële kenmerken belicht van het vruchtgebruik. Bijzondere aandacht is er voor de verschillen tussen het Nederlands en het Belgisch vruchtgeb…
• Vruchtgebruik: ontstaan: Dit is een special die het Nederlands en Belgisch vruchtgebruik vergelijkt. In dit artikel wordt meer bepaald het ontstaan van het vruchtgebruik belicht.
• Vruchtgebruik: voor vruchtgebruik vatbare zaken: Een cruciale vraag bij het vruchtgebruik is welke zaken ervoor vatbaar zijn. In dit artikel worden deze vraag beantwoord. Het artikel kadert in een special wa…
• Meer bijzondere vormen van vermogensoverdracht: Naast het schenken op papier vormt ook vaak de overdracht van de ouderlijke woning een bron van schenking. Zo bereik je in ieder geval dat waardestijgingen in…