Het recht op een eerlijk proces in het EVRM

Bespreking van het recht op een eerlijk proces volgens het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Dit is een zeer belangrijk mensenrecht, zeker vanuit een praktisch oogpunt: op dit recht wordt het grootste aantal processen gebaseerd. Dit recht kan met betrekking tot elk proces worden ingeroepen, het hoeft niet te gaan om een betwisting van een grondrecht.

1 Toepassingsgebied

1.1 Grondwet en algemene rechtsbeginselen

Dit recht komt hoofdzakelijk ter sprake in het hoofdstuk over de rechterlijke macht. De meeste bepalingen gelden alleen voor de gewone rechtbanken en hoven: de colleges die de rechterlijke macht uitmaken. De meeste bepalingen gelden dus niet voor de andere, administratieve rechtscolleges.

Art. 144 en 145 GecGW: deze artikelen drukken samen het “recht op een rechter” uit. Het gaat meestal over een gewone rechter, bij uitzondering over een administratief rechtscollege.
Als we kunnen spreken van een algemeen rechtsbeginsel, dan is het van toepassing op alle rechtscolleges (zowel de gewone als de administratieve).

Vb (1): Algemeen beginsel betreffende de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechter.
Vb (2): Algemeen beginsel betreffende het recht van verdediging.
Deze beide voorbeelden gelden aldus voor élke rechter.

1.2 Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en het Internationaal Verdrag betreffende de Burgerlijke enPolitieke Rechten
Relevante artikels:

• Art. 6 EVRM
• Art. 14 IVBPR

Dit zijn twee bepalingen met een welbepaald toepassingsgebied: de waarborgen gelden alleen voor geschillen die onder de toepassing van de artikelen vallen. Vermoedelijk hebben ze hetzelfde resultaat. Hieronder bekijken we slechts het artikel in het EVRM. Het gaat in essentie over twee soorten geschillen:

Geschillen over burgerlijke rechten en verplichtingen
Dit is een ruim te interpreteren categorie. Het betreft soms ook publiekrechterlijke aspecten, en gaat dus niet alleen over subjectieve rechten zoals art. 144 GecGW. Het gaat over alle geschillen die juridisch van aard zijn en die in de ruime zin een burgerlijk aspect vertonen.

Geschillen over de beoordeling van de gegrondheid van een strafvordering
Er zijn twee voorwaarden waaronder een geschil in deze categorie thuishoort, voor alle andere processen gelden enkel de nationale regels. De twee voorwaarden zijn:

1 - Strafrecht in de ruime zin

• Strafrechterlijke sancties
• Administratieve sancties (door een bestuurlijk orgaan)
• Disciplinaire sancties (door een tuchtorgaan)

Belangrijk is de vraag hoe zwaar de sanctie weegt. Is het een relatief zware sanctie, dan moeten dezelfde regels worden toegepast als op een strafsanctie.
2 - De gegrondheid moet ter beoordeling staan.
Hier dient erop gewezen dat het niet enkel gaat over de fase voor de vonnisrechter. Ook de voorfases kunnen van zo’n kapitaal belang zijn voor de beklaagde dat hij misschien geen eerlijk proces meer kan krijgen. De waarborgen die gelden in de eindfase van het proces werpen op deze manier hun schaduw over het ganse verloop van het proces, vanaf de onderzoeksrechter… etc.

2 Het recht op een rechter

Dit recht omvat in essentie drie elementen:

• Het recht van toegang tot een rechter
• Het recht op een beslissing vanwege de rechter
• Het recht op eerbiediging van de uitspraak van de rechter

Men heeft het recht van toegang tot een rechter. Dit betekent ondermeer dat er een rechter moet zijn die bevoegd is om uitspraak te doen. De nationale wetgeving mag het systeem niet zo organiseren dat voor een (onder toepassing van art. 6 EVRM vallend) geschil geen rechter bestaat.
Merk het belang voor een mogelijke aanvechting van overheidshandelingen!
Dit recht is niet vanzelfsprekend in sommige landen.

Men heeft ook recht op een beslissing vanwege de rechter. De rechter moet kunnen beslechten, hij moet het laatste woord hebben. Hij moet niet noodzakelijk het eerste woord hebben: een eerste uitspraak kan gedaan worden door een bestuurlijk orgaan. Dit is perfect mogelijk volgens het EVRM, zolang er een beroepsmogelijkheid bij een rechter is.

In laatste instantie heeft men recht op de eerbiediging van de beslissing van de rechter. Het kan niet mogelijk zijn dat de tegenpartij (overheid noch particulier) de uitspraak zomaar naast zich neerlegt. De overheid moet ervoor zorgen dat een gedwongen tenuit-voerlegging mogelijk is.

3 Structurele en procedurele waarborgen

Wat mag een partij verwachten wanneer hem de toegang tot een rechter is gewaarborgd.

3.1 Onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechter
Onafhankelijkheid betekent dat de rechter kan beslissen volgens zijn geweten, en zonder ongeoorloofde druk van buitenaf. Onpartijdig betekent dat de rechter zelf geen voor-oordeel in positieve of negatieve zin mag koesteren. Hij moet onbevangen (kunnen) luisteren naar beide partijen.

3.2 Openbaarheid van de behandeling en uitspraak
Vroeger bestond er zoiets als geheime rechtspraak, en dat leidde tot immens veel misbruiken. Iemand werd in het geheim geschaakt, naar een kasteel gevoerd en daar terecht gesteld om allerlei duistere redenen. Ook wars van deze excessen is zonder openbaarheid geen controle op de rechtspraak mogelijk.

3.3 Recht op een eerlijke behandeling van de zaak

Algemeen:
Elke partij in het geding moet de kans krijgen om alles wat hij nuttig acht te kunnen zeggen aan de rechter. Men mag van de rechter verwachten dat hij behoorlijk luistert, en met de argumenten rekening houdt bij zijn (overigens verplicht gemotiveerde) beslissing.

Rechten die gelden in alle zaken:

• Het recht om deel te nemen aan de procedure: als men partij is in een proces, dan mag men daaraan deelnemen.
• De tegensprekelijkheid, of het contradictoir karakter van de procedure: alles wat aan de rechter voorgelegd wordt, moet kunnen worden weerlegd door de tegenpartij. Niets mag eenzijdig bij de rechter komen.

Behandeling van de zaak binnen een redelijke termijn:
Dit is een grondrecht. Wie te lang moet wachten riskeert dat de beslissing niet meer belangrijk is. Heel wat staten (de meeste) hebben het hier heel moeilijk mee.