Voorwaarden voor de sociale zekerheid van de zelfstandige

De voorwaarden om in aanmerking te komen voor de sociale zekerheid zijn voor zelfstandigen veel strenger dan voor werknemers. Dit is een discrepantie die reeds jaren aanleiding geeft tot een polemiek tussen de liberalen en de socialisten. Hier een bespreking over de huidige voorwaarden.

Nationaliteit

Eerst werd de bijstand voorbehouden aan nationalen onder het voorwendsel dat zij dit gefinancierd hadden dmv de belastingen. Deze opvatting berust op een fout uitgangspunt daar ook de vreemdelingen belastingen betalen. Het EHvJ kwam dan ook tussen om deze uitsluiting te veroordelen. Hoewel ons concept van bijstand verschilt van het Europese kon het toch door zijn wettelijke aard ingeroepen worden voor de Europese rechter. (leefloon is ondertussen wel al deel geworden van de sociale zekerheid).
Het rechtstreekse verbod werd dan vervangen door dermate zware criteria (5 jaar ononderbroken in België of 10 jaar met onderbrekingen), dat België opnieuw veroordeeld werd in Europa. Ter vervanging werd dan geopteerd voor toch nog altijd vrij moeilijke voorwaarden:

• gehandicapten en kinderen: burgers van landen waarmee een overeenkomst is gesloten hebben recht.
• Derdelandsburgers kunnen pas aanspraak maken op aanvullende bijslag voor
• gehandicapte kinderen
• bejaarden vallen onder de verblijfsvoorwaarden die van toepassing zijn op alle EUburgers en landen waarmee…

Derdelandsburgers moeten in België een pensioenrecht gecreëerd hebben, wat niet evident is (want ook afhankelijk van de leeftijd waarop deze burger hier arriveert)

• kinderbijslag kan als aanvraag doende ouder 5 jaar in België verblijf gehad heeft. Deze voorwaarde gold zowel voor Belgen als voor buitenlanders. Het Arbitragehof achtte dit evenwel discriminatoir omdat Belgen sowieso een band met België zouden hebben.
• Het leefloon kan niet door elke vreemdeling gevraagd worden. Volgens het EHvJ hebben enkel degenen die hier zijn krachtens het vrij verkeer van werknemers er recht op (dus ook studenten, zelfstandigen, …) Het Arbitragehof vond dit criterium niet onverantwoord.

Behoeftigheid

Dit thema bestrijkt 2 vragen: welke bestaansmiddelen moeten in aanmerking worden genomen en wiens? Bij het beoordelen wie allemaal meetelt in de berekening moet voor de bejaardenuitkering gekeken worden naar het huisvestingscriterium: al wie in dezelfde verblijfplaats verblijft, draagt mee in een gezamenlijk inkomen. Dit concept werpt problemen op ingeval van kloosters, rusthuizen, … Bij andere wetten moet gekeken worden naar het feitelijk gezin. De controle zal zich dan ook voornamelijk concentreren op de feitelijke situaties eerder dan op rijksregister. Voor gehandicapten wordt een nog nauwer gezinsconcept gehanteerd. Enkel de gehandicapte en zijn partner tellen mee in de berekening. De ouders waarmee de gehandicapte eventueel nog samenleeft tellen niet mee. Dit heeft tot gevolg dat de uitkering die de gehandicapte een ander karakter krijgt: dat van een vergoeding om voor de gehandicapte te zorgen in plaats van een bijslag.

Welke inkomsten in aanmerking komen, verschilt ook weer enigszins per sector. Bij de beschouwing van het leefloon worden alle inkomsten in aanmerking genomen, met slechts een heel beperkt aantal uitzonderingen (waaronder de kinderbijslag). Er is evenwel een vrijgesteld bedrag waardoor niet alles afgetrokken kan worden van de uitkering.

De andere sectoren zijn soepeler:
Bij gehandicapten en bejaarden wordt het door een onderhoudsplichtige betaalde onderhoudsgeld niet aangerekend. Dit is wel het geval voor kinderen. Geld gegeven door niet-onderhoudsplichtigen wordt evenmin aangerekend om de liefdadigheid van de barmhartige medemens niet te ontmoedigen. Met het oog op de integratie in de arbeidsmarkt wordt ook een deel van het loon van de gehandicapte niet meer verrekend. Ten belope van het minimumloon is hij volledig vrijgesteld, dat wat erboven komt, is echter wel verrekenbaar. Een gehandicapte kan dus maximaal een minimumloon + volledige bijstand genieten.

Hetzelfde spoor is gevolgd voor kinderen en bejaarden. Ook leefloontrekkers zullen met het oog op hun reïntegratie in de arbeidswereld hun leefloon niet onmiddellijk verliezen: de werkgever die hem wil aannemen zal het bedrag van het leefloon kunnen innen bij wijze van subsidie om hem aan te nemen. De betrokkene zal dan een gewoon loon trekken, dat onder andere deels uit zijn ex-leefloon bestaat. Ook kapitaal kan als inkomen gelden. Daar waar men in de USA echter eerst verplicht wordt dit op te souperen, wordt hier een theoretisch inkomen berekend, waarin dat kapitaalsinkomen meegerekend wordt.

Vrijwillige verarmingen kunnen door de administratie tot 10 jaar terug in aanmerking genomen worden.

Gehandicapten

Zij hebben recht op een dubbele prestatie. In de eerste plaats komt hen een inkomensvervanging toe. Deze wordt bepaald met behulp van een inkomenstoets nieuwe stijl: door eenvoudige verwijzing naar de fiscale aangifte van 2 jaar geleden wordt een theoretisch inkomen vastgesteld. Doordat het merendeel der gehandicapten echter vrijgesteld is van fiscale aangifte, zal teruggevallen worden op een inkomenstoets oude stijl, waarop echter kritiek gegeven wordt (een handicap is namelijk onafhankelijk van de inkomsten. Ook is het zo dat wie zelf een inkomen heeft, ook zelf voor de kosten zou opdraaien itt wie geen inkomen bewerkstelligt, die kan terugvallen op de overheid). Deze inkomensvervanging is een beetje als een leefloon, waarvoor als voorwaarden gelden:

• 66% arbeidsongeschikt zijn
• het verdienvermogen is gezakt tot minder dan 1/3. Het ijkpunt hier is echter een vergelijkbare persoon, daar waar dit in de klassieke ziekteverzekering de persoon zelf is. Omdat dit moeilijk vast te stellen blijkt, zal de Koning een ander criterium uitdokteren. Het oude is evenwel al afgeschaft zonder opgevangen te zijn door een opvolger. Dit vacuüm wordt ondertussen opgevangen door het ziekteverzekeringscriterium met als gevolg dat ook hier een medisch oordeel een arbeidsongeschiktheid beoordeelt.

De tweede vergoeding die de gehandicapte gegund wordt, is de integratievergoeding. Deze wordt gans anders bepaald: mbv een schaal van zelfredzaamheid. Deze graad wordt berekend mbv een puntenlijst met activiteiten die al dan niet nog kunnen gedaan worden en duiden op de onafhankelijkheid van de betrokkene. Deze graad bepaalt in welke categorie de gehandicapt terecht komt. Deze categorie zal dan ook de vergoeding bepalen. Deze oplossing is niet heiligmakend:

• ze dekt immers niet de werkelijke kosten die gemaakt worden door de gehandicapten om zich te integreren in de maatschappij
• juridisch kan geargumenteerd worden dat deze vergoeding theoretisch kosten vergoedt, daar waar andere uitkeringen dit ook doen. Dit betekent dan dat in theorie één kost door meerdere uitkeringen gedekt worden. Meestal dekken deze cumuls dan nog niet eens de werkelijke kosten.

Een makkelijke oplossing zou zijn de werkelijke kosten te laten dekken, zoals dit ook in de ziekteverzekering gebeurt.