De rechtspersoonlijkheid

"De vennootschap" is een special die u wegwijs maakt in de elementaire beginselen van de Belgische vennootschappen. De grote principes zijn enerzijds ideaal voor een buitenstaander om de relevantie van de verschillende vennootschapsvormen te snappen, en anderzijds zal de praktizijn ook ontdekken dat de oplossing tot veel problemen in de grondslagen is gelegen.

Inleiding

De rechtspersoonlijkheid is het geheim achter de boom van de westerse economie de afgelopen 250 jaar.
Om meteen een veelgemaakte fout recht te zetten: het betreft géén wettelijke fictie! De rechtspersoonlijkheid is geen fictie maar een realiteit. Wanneer we een rechtspersoon oprichten, dan moeten we letterlijk "een stoel bijzetten". We richten een rechtspersoon op naar ons eigen beeld en gelijkenis, om het in bijbelse termen te stellen.

Kenmerken van een rechtspersoon

De rechtspersoon heeft het ius standi. Dit betekent dat zij naast contracten sluiten ook de uitvoering van deze contracten kan eisen in rechte. Zij kan zelf iemand dagvaarden en zij kan als rechtspersoon gedagvaard worden.

De rechtspersoon is eigenaar van haar vermogen. Zij is de eigenlijke titularis van het eigendomsrecht. Bij niet-rechtspersoonlijke vennootschapsvormen wordt het "vennootschapsvermogen" gevormd door een onverdeeldheid tussen de vennoten. In dat geval behoort het eigendomsrecht toe aan elk van de vennoten. Bij een rechtspersoonlijke vennootschapsvorm is de vennootschap as such eigenaar van haar vermogen.

De rechtspersoon moet voldoen aan de artn. 7-8 Hyp.W. De beperkte aansprakelijkheid die haar vaak wordt toegedicht is een voordeel voor haar vennoten, en niet voor haarzelf. Zijzelf staat, zoals ook elke fysieke persoon, met haar ganse vermogen in voor haar schulden. De vennoten daarentegen hebben hun vermogen afgeschermd: hun grootste risico is het kwijtraken van hun inbreng.

Oprichting van een rechtspersoon

Het spreekt voor zich dat de oprichting aan bepaalde voorwaarden is onderworpen. De akte moet noodzakelijk worden verleden voor de notaris, daar waar een niet-rechtspersoonlijke vennootschap kan worden opgericht bij onderhandse akte.
Een uittreksel van de oprichtingsakte moet worden gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad.

Piercing the corporate veil

De economische geschiedenis is een pendel die weg en weer zwaait tussen liberale opvattingen en socialistische opvattingen. In tijden van liberale opvattingen - zoals wij deze thans sinds de jaren '80 kennen - wordt aan de vennootschappen steeds meer vrijheid gegeven. Een goed voorbeeld hiervan is de LLP die de laatste jaren is opgedoken: een Limited Liability Partnership, die, hoewel er geen enkel minimumkapitaal is en geen enkele kapitaalsbescherming, toch een volmaakte beperkte aansprakelijkheid biedt aan de vennoten. In tijden van socialistische opvattingen, zoals in de eerste helft van de 20e eeuw, worden heel wat vrijheden van de vennootschappen aan banden gelegd. Denken we maar aan de talrijke maatregelen die het kapitaal van een NV moeten beschermen, zowel bij oprichting als bij voortbestaan van de vennootschap.

Bepaalde van die socialistische maatregelen hebben tot gevolg dat in een aantal gevallen het voordeel van de beperkte aansprakelijkheid kan worden afgenomen. In het Engels drukt men het uit als zou de sluier van de vennootschap doorprikt worden om tot bij het gelaat van de vennoot te komen. We kennen de wettelijke, de gerechtelijke en de conventionele doorbraak van de beperkte aansprakelijkheid.

Wettelijke doorbraak: de oprichtersaansprakelijkheid
Bij de BVBA en de NV is er een bijzondere regeling die de onderkapitalisatie van vennootschappen moet tegengaan. Wanneer een vennootschap binnen de drie jaar na oprichting failliet gaat, kunnen schuldeisers bewijzen dat de vennootschap ondergekapitaliseerd was. Dit doen ze aan de hand van het financieel plan dat bij de oprichting van elke vennootschap moet worden opgesteld. Het kapitaal dat wordt ingebracht moet volstaan om de activiteit minstens twee jaar vol te houden. Wanneer de rechter de onderkapitalisatie erkent, zijn de oprichters hoofdelijk aansprakelijk voor de schulden van de vennootschap.

Gerechtelijke doorbraak: de vermogensvermenging
Een goed voorbeeld van een gerechtelijke doorbraak is de vermogensvermenging. Wanneer schuldeisers kunnen aantonen dat een vennoot vennootschapsgelden heeft aangewend om privéschulden te betalen, dan moeten zij geen rekening meer houden met de beperkte aansprakelijkheid: als de vennoot zelf de scheiding tussen de vennoten niet erkent, waarom moeten de schuldeisers dat dan wel doen. Dit is een sanctie die zeer weinig gekend is, en die uiteraard ook zeer weinig wordt toegepast, om evidente budgettaire redenen. Het zou evenwel een goede maatregel zijn in het bestrijden van een oer-Belgische sport.

Conventionele doorbraak: de borgstelling
Uiteindelijk is er ook een vorm van conventionele doorbraak. Uiteraard staat deze vorm alleen open voor actoren met een zekere onderhandelingsmacht: een "simpele" leverancier zal dit nooit kunnen afdwingen. Een belangrijke kredietverstrekker daarentegen kan wel eisen dat één of meer vennoten of bestuurders zich met hun persoonlijk vermogen borg stellen voor de schulden van de vennootschap. Dan heeft de rechtspersoonlijkheid - tegenover deze schuldeisers - uiteraard geen enkele zin. Soms is het evenwel de enige mogelijkheid om middelen te voorzien voor de vennootschap.