Provinciale en gemeentelijke instellingen

Provincies en gemeenten zijn machten, maar het zijn ook ondergeschikte besturen: ze staan onder toezicht van hogere overheden. De bevoegde wetgevers kunnen ook bevoegdheden aan de gemeentes en provincies opdragen, en ze kunnen hun bevoegdheden beperken. De Grondwet Titel III bepaalt de machten:

• De federale wetgevende macht
• De federale uitvoerende macht
• De gemeenschappen
• De gewesten
• De rechterlijke macht
• De gemeentelijke en provinciale besturen

Art. 41, 1e GecGW: de lokale besturen zijn een macht in dit land!

1 Bevoegdheden

1.1 In de grondwet bepaalde bevoegdheden
Wat uitsluitend van gemeentelijk of provinciaal belang is, is een bevoegdheid van de gemeentes resp. de provincies. Wat dat concreet inhoudt is evenwel niet in de grondwet of een andere wet bepaald. Het wordt dus in de eerste plaats aan het ondergeschikt bestuur zelf overgelaten. Merk dat wat geregeld wordt op centraal niveau, niet meer door een gemeentelijk of provinciaal bestuur kan worden geregeld. Wanneer de wet- of decreetgever een aangelegenheid regelt, wordt die aangelegenheid dus aan de bevoegdheid van de gemeente of provincie onttrokken. Zo is het gebeurd met bijvoorbeeld de stedebouw. Zo wordt een domein van gemeentelijk belang een domein van nationaal belang. Over de jaren heen is steeds meer aan de gemeenten en provincies onttrokken.

1.2 Door de wetgever toebedeelde bevoegdheden
De mogelijkheid bestaat voor de wet- en decreetgever om een aangelegenheid te regelen, en de uitvoerende taken aan de gemeentelijke of provinciale besturen over te laten. Dit zijn bevoegdheden in het kader van een medebewind. Deze nemen almaar toe: gemeentes krijgen almaar meer taken, iets waar ze niet altijd gelukkig mee zijn.

2 Organen

Zowel bij de provinciale als bij de gemeentelijke besturen onderscheiden we wetgevende organen: enerzijds de provincie- en gemeenteraad, anderzijds de bestendige deputatie en het college van burgemeesters en schepenen.
Er is ook nog de burgemeester en de gouverneur. Dit zijn functies met een sui generis verordenende bevoegdheid.

3 Administratief toezicht

Art. 162 GecGW bevat alle beginselen voor provinciale en gemeentelijke instellingen. Het tweede lid ten zesde bepaalt dat het toezicht door de hogere overheid door een wet moet geregeld worden. Men onderscheidt in dit opzich twee soorten administratief toezicht:

• Gewoon administratief toezicht: alles wat behoort tot de autonome bevoegdheden
• Specifiek administratief toezicht: in het kader van een medebewind

Dit is de meer klassieke indeling op basis van de wijze waarop het toezicht wordt uitgeoefend.

Voor een specifiek administratief toezicht kan wat een lagere overheid beslist heeft geen uitvoering krijgen tenzij de hogere overheid expliciet toestemming heeft gegeven:

• Ofwel door een machtiging vooraf
• Ofwel door een uitdrukkelijke goedkeuring achteraf

Een specifiek administratief toezicht blijft evenwel uitzonderlijk.

Het algemeen administratief toezicht is het meest gebruikelijke. Hier is de gemeente of de provincie vrij om te handelen tot de toezicht houdende overheid ingrijpt. Dit betekent dat de beslissing van de lagere overheid uitwerking heeft, tenzij ze geschorst of vernietigd is.

Om het toezicht heelhuids door te komen, moeten de lagere overheden beletten dat de wet geschonden wordt, of het algemeen belang geschaad.
De toetsing met het algemeen belang is het belangrijkst. Het algemeen belang is dat wat ingaat tegen het gemeentelijk of provinciaal belang. Dit kan politieke conflicten opleveren als gemeentelijke besturen en hogere overheid sterk verschillen van politieke kleur. Als oplossing kan de overheid vooraf te kennen geven welke richtlijnen ze wenst gerespecteerd zien. Dit zijn de beruchte omzendbrieven of circulaires. Men biedt een zekere rechtszekerheid: als de richtlijn in de omzendbrief gerespecteerd wordt, zal het besluit een lang leven beschoren zijn. In theorie kan de hogere overheid uiteraard altijd afwijken van een dergelijke omzendbrief.

4 Bijzondere regelingen voor het administratief arrondissement Brussel-Hoofdstad

Art. 5, 1e GecGW somt de provincies op die het Vlaams Gewest vormen. Er is geen provincie Brussel.
Wat tot 1995 de provincie “Brabant” was, zijn nu drie verschillende gebieden: de provincies Vlaams en Waals Brabant en Brussel.

Toch zijn er een aantal organen die gelijken op provinciale organen. Zo heeft Brussel een gouverneur en een vice-gouverneur. Deze laatste houdt zich slechts bezig met de naleving van de taalwet. Zo ook houdt de vice-gouverneur van Vlaams-Brabant zich overigens slechts bezig met de naleving van de taalwetten in de randgemeenten.