België als federale staat

Het artikel 1 van de grondwet bepaalt sinds 1970 dat België een federale staat is. Voorheen luidde het dat België een unitaire, gedecentraliseerde staat was. Dat betekent dat men een onderscheid moet maken tussen de federale overheid enerzijds en de overheden van de gemeenschappen en gewesten anderzijds.

1 De federale staat

De “federale staat” wordt hier gebruikt als term in de ruime zin, a.h.w. “het koninkrijk België”.

België is een federale staat. Dat heeft volgende consequenties:

• De soevereiniteit is verdeeld over een aantal verschillende entiteiten: enerzijds is er de centrale overheid of de federatie, anderzijds zijn er de entiteiten of deelgebieden.
• De federatie en elk van de deelgebieden hebben een bepaalde autonomie (anders kan men niet van een federale staat spreken). Dit impliceert:
• Eigen bevoegdheden
• Eigen instellingen
• Eigen normen
• Eigen middelen
• Toch zal er een bepaalde samenwerking moeten zijn tussen de federatie en de deelgebieden.

Een federatie is vaak het resultaat van een streven naar eenheid. Verschillende staten sluiten samenwerkingsakkoorden en vormen één federale staat. Dit noemt men het centripetale federalisme.
In België is de evolutie evenwel in omgekeerde richting gegaan: in 1831 werd België gevormd als een unitaire staat, en het is uiteindelijk geëvolueerd tot een federale staat. Dit noemt men het centrifugale federalisme.
De hele totstandkoming van de federale staat is niet het resultaat van één groot, weldoordacht plan, maar telkens een antwoord dat een compromis is, vaak gemaakt in een crisissituatie. Het heeft voor een ondoorzichtig en bijzonder ingewikkeld kluwen van instellingen gezorgd.

2 De deelgebieden

Er zijn gemeenschappen en gewesten (van elk drie).

De gemeenschappen zijn historisch gegroeid op vraag van de Vlamingen, die culturele autonomie wensten.
De gewesten zijn historisch gegroeid op vraag van de Walen, die economische autonomie vroegen.

De facto zijn er twee belangrijke groepen in ons land: de Nederlandstaligen-Vlamingen en de Franstaligen, die de Walen en de Franstalige Brusselaars omvatten. In vele zaken zien we het federalisme met twee grote groepen (cf. de taalgroepen in de Kamers etc)

In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest zijn de twee groepen vertegenwoordigd, maar er zijn veel meer Franstaligen dan Nederlandstaligen. De beschermingsmechanismen zijn vaak gespiegeld: de manier waarop de Franstaligen in België worden beschermd is vaak analoog met de manier waarop de Nederlandstaligen in Brussel worden beschermd.