Toetsing van de wet aan de grondwet

Dit vraagstuk ligt in België bijzonder moeilijk. Vele landen met een unitaire of federale staatsstructuur met een bovengeschikte federatie hebben dit probleem niet, wegens het bestaan van een grondwettelijk hof met algemene bevoegdheid. De Belgische geschiedenis heeft het evenwel anders gewilde, en zo werd de belangrijke problematiek van de toetsing van de wet in de grondwet het zorgenkindje dat het vandaag nog steeds is. Vroeger gold de absolute onschendbaarheid van de wet. Oorspronkelijk zei de grondwet niks over de grondwetstoetsing. De rechtspraak heeft de regels terzake moeten uittekenen.
In een arrest gewezen in 1849 heeft het Hof van Cassatie geoordeeld dat de rechter niet bevoegd is om de wet te toetsen aan de grondwet: hiervoor is de wetgever zelf het best geplaatst. De rechter heeft in 1849 dus zijn eigen onbevoegdheid verklaard. Gevolg daarvan was dat gedurende vele decennia men de wet zag als volledig onschendbaar. Dat is herhaaldelijk door het Hof bevestigd.

In een tweede fase werd die onschendbaarheid gemilderd, in een arrest van het Hof van Cassatie van 20 april 1950 (arrest-Waleffe). Het proces ging over de mogelijkheid tot cumulatie van een emeritaatpensioen. Waleffe argumenteerde dat de pensioenwet zoals die toen bestond strijdig was met de grondwet.
Het Hof heeft toen gesteld dat wanneer er twee interpretaties van een wet mogelijk zijn, waarvan de ene verenigbaar en de andere onverenigbaar met de grondwet is, dat de rechter dan geen keuze heeft: hij moet voor de grondwetsconforme interpretatie kiezen.
In het arrest van 27 mei 1971 (arrest-Le Ski) bepaalde het Hof dat de wet mag getoetst worden aan een internationaal verdrag. Daarmee werd iets bijzonder onlogisch in-gevoerd: elke gewone rechter mag een wet toetsen aan de grondrechten uit een ver-drag, terwijl diezelfde rechter onbevoegd is om zich uit te spreken over de verenig-baarheid van diezelfde wet met diezelfde grondrechten uit de grondwet.

In een laatste stap werd een (weliswaar beperkte) grondwetstoetsing ingevoerd. Deze is er niet gekomen om bovenvermelde paradox weg te werken, maar omwille van de staatshervorming. Toen de gemeenschappen en gewesten bevoegdheden kregen, ont-stond het risico dat ze die te buiten zouden gaan. Daarom heeft men het Arbitragehof opgericht, om die wetten, decreten en ordonnanties te toetsen aan de bevoegdheids-regels uit de grondwet. De grondwetgever heeft dus de grondwet moeten aanpassen om het mogelijk te maken dat ze het eens was met de rechtspraak dat ze het voorheen niet kon. Gevolg was dat andere rechtscolleges niet bevoegd zijn. De bevoegdheid van het Arbitragehof om te toetsen zijn sindsdien bijzonder uitgebreid, nu kan het al toetsen aan heel Titel II van de grondwet.

Thans ligt misschien een stap verder in het verschiet: de vraag wordt gesteld of het Arbitragehof ook mag toetsen aan internationale verdagen.

Conclusie: er is een nog steeds beperkte grondwetstoetsing, maar men neemt de onrechtstreekse mogelijkheid aan, die gelegen is in de artn. 10 en 11 GecGW.