Het recht op individuele vrijheid in het EVRM

Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens beschermt een aantal fundamentele mensenrechten en is door de meeste landen in Europa ondertekend en geratificieerd. Het recht op individuele vrijheid is een fel besproken thema, dat ook heel wat rechtspraak heeft opgeleverd.

1 Beginsel

Relevante artikelen: Art. 5 EVRM, art. 9 IVBPR en art. 12 GecGW

Eénieder heeft het recht op de fysieke vrijheid. Dit betekent dat men beschermd behoort te worden tegen willekeurige beroving van die vrijheid, dat men het recht heeft om in vrijheid te leven.

2 Uitzonderingen

2.1 In functie van een hoger belang
Beperkingen van het recht op individuele vrijheid zijn mogelijk indien zij door een bepaald hoger belang kunnen worden verantwoord. Steeds zijn er echter voorwaarden aan de vrijheidsberoving verbonden:
Zij moet voldoen aan de in art. 5 EVRM opgesomde bepalingen, dat wil zeggen, onder meer:

• Art. 5 § 1, c. : op rechtmatige wijze gearresteerd of aangehouden om… Dit betreft specifiek de voorlopige hechtenis.
• Art. 5 § 1, e. : betreft de categorie van de geesteszieken, om zich tegen zichzelf en de maatschappij tegen hen te beschermen
• Art. 5 § 1, f. : betreft vreemdelingen

Het moet een rechtmatige vrijheidsberoving zijn:

• Dus conform het nationale recht. Het internationale recht vereist hier een wet in de meest materiële zin van het woord. Onze grondwet vereist hier echter een wet in de formele zin. Gezien de bescherming van onze grondwet ruimer is, primeert ze hier.
• De vrijheidsberoving mag niet willekeurig gebeuren.

2.2 Procedurele waarborgen in geval van vrijheidsberoving
Kennisgeving van de redenen
Kennisgeving van de redenen is een absolute vereiste om iemands vrijheid te beroven. Slechts om zeer uitzonderlijke redenen (o.a. openbare veiligheid) kan hiervan worden afgeweken.

Bijzondere waarborgen voor personen in voorlopige hechtenis

• Het recht om voorgeleid te worden voor een rechterlijke instantie

Dit moet “onmiddellijk” gebeuren, wat over het algemeen geïnterpreteerd wordt als binnen de 48 uren. De bedoeling is duidelijk dat een rechter zich zou uitspreken over de vraag of die persoon aangehouden moet blijven.
In België schrijft de grondwet voor dat als iemand van zijn vrijheid beroofd wordt, hij binnen de 24 uren voor de rechter moet verschijnen. Concreet dient binnen die periode de onderzoeksrechter een bevel tot aanhouding uit te vaardigen, wil men de vrijheidsberoving langer handhaven.

• Het recht om binnen een redelijke termijn berecht te worden.

Indien aan deze voorwaarde niet wordt voldaan, dan zou men hangende het proces vrijgelaten moeten worden. In dat geval kan men later als vrij mens het proces vol-gen.

2.3 Recht op toetsing van de wettigheid
In geval van een vrijheidsberoving, heeft men het recht om te vragen naar een toetsing door een rechter van de wettigheid van de vrijheidberoving. Dit betreft een ganse procedure, waarin o.a. de rechten van de verdediging moeten gewaarborgd worden.
In België gebeurt dit voor de Raadkamer, en kan men in beroep gaan voor de Kamer van Inbeschuldigingstelling.
Naar Belgisch recht hoeft de van zijn vrijheid beroofde hier zelfs niet om te vragen. De wet voorziet dat de Raadkamer binnen vijf dagen na het uitvaardigen van een bevel tot aanhouding door de onderzoeksrechter de vrijheidsberoving moet bevestigen, en ze zal dat om de maand opnieuw moeten doen.
In het begin zijn de pleidooien voor de Raadkamer eerder formeel. Wanneer zij namelijk ziet dat er redenen zijn om te geloven dat de persoon in voorlopige hechtenis de feiten waarvan hij beticht wordt zou kunnen gepleegd hebben, is er weinig kans dat de vrijheidsberoving niet gehandhaafd wordt. Na een tijdje worden de pleidooien echter meer onderbouwd. Men gaat zich namelijk meer en meer beroepen op de voorwaarde van de redelijke termijn.